مفيد بودن حج است ؟ براى نمونه اين روايت را ذكر مىكنيم : شيخ صدوق روايت كرده است كه امام باقر عليه السلام مىفرمود : مايُعْبَأُ بِمَنْ يَؤُمُّ هذَا الْبَيْتَ اذا لَم‌ْيَكُنْ فيهِ ثَلاثُ خِصالٍ : خُلُقٌ يُخالِقُ بِهِ مَنْ صَحِبَهُ وَ حِلْمٌ يَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَحارِمِ اللَّهِ « 1 » . يعنى كسى كه به قصد حج به خانهء كعبه مىآيد ، مورد عنايت حق واقع نمىشود مگر آنكه در او سه خصلت وجود داشته باشد : اخلاق مناسبى براى معاشرت با همسفران داشته باشد ، داراى نيروى حلم و بردبارى باشد كه بتواند جلو خشم خود را - كه خواه ناخواه موجبات آن در سفر پيش مىآيد - بگيرد ، پارسايى داشته باشد كه جلو او را از گناهان بگيرد . از اينجا مىتوان تكليف حجاجى كه بىجهت با رفقا به نزاع برمىخيزند ، زود از كوره در مىروند ، انواع گناهان از دروغ و غيبت و غيره مرتكب مىشوند ، فهميد و متأسفانه نقاط ضعف زيادى از اين جهت در غالب حجاج محترم ديده مىشود . ممكن است بگوييد استطاعت روحى و اخلاقى شرط قبول همهء عبادات است ، اختصاص به حج ندارد زيرا خداوند در قرآن مىفرمايد : انَّما يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقينَ « 2 » يعنى همانا منحصراً خداوند عمل متقيان را مىپذيرد ؛ تا انسان داراى تقوا و پاكى نباشد ، هيچ عملى از او قبول نمىشود . عرض مىكنم بلى چنين است . هر عملى آمادگى قبلى روحى مىخواهد ولى با اين تفاوت كه عمل حج گذشته از اينكه عبادت است و بايد به قصد قربت بجا آورده شود و علىهذا احتياج دارد به تقواى قلب ، يك عمل اجتماعى است . هركسى بايد داراى اخلاق اجتماعى مناسبى باشد تا بتواند اين وظيفهء الهى را درست انجام دهد و آن اثرى كه منظور اسلام از اين اجتماع بزرگ است پيدا شود . در حديثى كه نقل كرديم ، به سه خصلت اشاره شده بود و دوتاى آنها مربوط است به شايستگى انسان از نظر اخلاق معاشرتى . براى اينكه انسان نماز درستى بخواند يا زكاتى را به قصد

--> ( 1 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 2 / ص 179 . ( 2 ) . مائده / 27 .